Μαλαματένια Λόγια: Ένα τραγούδι που γράφτηκε στα χρόνια της δικτατορίας και παραμένει διαχρονικό...

 

Το τραγούδι Μαλαματένια Λόγια γράφτηκε το 1971 στα χρόνια της Στρατιωτικής Δικτατορίας στην Ελλάδα (1967-1974), ηχογραφήθηκε τον Νοέμβριο του 1973 τον μήνα της Εξέγερσης του Πολυτεχνείου και κυκλοφόρησε τον Μάρτιο του 1974 δύο μήνες πριν την πτώση της Χούντας. Πρωτο-κυκλοφόρησε στο δίσκο του Γιάννη Μαρκόπουλου ''Θητεία'' ο οποίος αποτελείτο από 9 τραγούδια (Είδα γυναίκες, Είδαμε ... είδαμε, Μαλαματένια λόγια, Πήραν τ΄ Ανάπλι, Πρόλογος για τον Αθανάσιο Διάκο, Στη βρύση και στον ποταμό, Τα λόγια και τα χρόνια, Τη δόξα των ανθρώπων, Το καρυοφίλι μάνα μου)

Την μουσική έγραψε ο Γιάννης Μαρκόπουλος και τους στίχους ο Μάνος Ελευθερίου. Ερμήνευσαν πρώτοι οι Λάκης Χαλκιάς, Χαράλαμπος Γαργανουράκης και Τάνια Τσανακλίδου, ενώ για Γαργανουράκη και Τσανακλίδου ήταν η πρώτη τους δισκογραφική εμφάνιση. Αυτή η εμφάνιση κατέστη ικανοποιητική ''αφετηρία'' για την καριέρα τους αφού το τραγούδι έγινε σύντομα επιτυχία. Είναι έντεχνο, κυκλοφόρησε από την Δισκογραφική Columbia ‎– SCXG 120 και η διάρκεια στο αρχικό τραγούδι είναι 4:13.

Όσο αφορά την μουσική, λέγεται ότι ο Μαρκόπουλος έγραψε την μελωδία καταλάθος από τα 13 του προσπαθώντας να γράψει μελωδία για κάλαντα. Το τραγούδι είναι γραμμένο σε ελάσσονα κλίμακα, ενώ η εισαγωγή παίζεται με πιάνο στην αρχική εκτέλεση. Η μελωδία ακούγεται μέχρι και σε γήπεδα με διαφοροποιημένους στίχους. Όσο αφορά τους στίχους, δημοσιεύτηκαν στην τρίτη ποιητική συλλογή του Ελευθερίου, τα Ξόρκια (1973). Το ποίημα και οι στίχοι διαφέρουν, καθώς διαφέρει η σειρά των στροφών, κάτι που ήθελε ο Μαρκόπουλος, και από το τραγούδι λείπει η τελευταία στροφή του ποιήματος: ''Τα δίχτυα που είχα ρίξει στο σκοτάδι τα φέραν καταπάνω μου οι καιροί, κι είδα τις έξι βρύσες μου σημάδι, ληστές να τις φυλούν και θυρωροί. Χρυσά κυπαρισσόμηλα στον Άδη και που κανείς ποτέ δεν ιστορεί''. Όσο αφορά την επιλογή ερμηνευτή, τα τραγούδια προτού ηχογραφηθούν τα παρουσίασε ο Νίκος Ξυλούρης το 1973 στη Λήδρα, όμως λόγω μιας παρεξήγησης με τον Μαρκόπουλο ο δεύτερος αποφάσισε να αντικαταστήσει τον Ξυλούρη στην ηχογράφηση με τον σχεδόν άγνωστο, τότε, Γαργανουράκη και να δώσει σε αυτόν τα τραγούδια. Ο Γαργανουράκης όταν ρωτήθηκε για αυτό ανέφερε ότι εκνευρίστηκε γιατί το έμαθε μετά την κυκλοφορία του δίσκου ενώ αν το γνώριζε πριν δεν θα έμπαινε στη μέση. Ωστόσο ο Ξυλούρης επανεκτέλεσε ''τα Λόγια και τα Χρόνια'' που είναι επίσης στο άλμπουμ.

Οι στίχοι αφού γράφτηκαν επί Χούντας ήταν αναμενόμενο να δεχτούν λογοκρισία. Ο στιχουργός αναφέρεται στο εργατικό κίνημα και εκφράζει εμμέσως πλην σαφώς τα συναισθήματα και τις σκέψεις του για την κατάσταση στην Ελλάδα, δηλαδή την κατοχή και την Δικτατορία. Πιστεύεται όμως ότι οι στίχοι παραπέμπουν και στον Ελληνικό Εμφύλιο μεταξύ «αριστερών» και «δεξιών» που συνέβη διότι ο Ελληνικός πληθυσμός ήταν ''διχοτομημένος'' και διχασμένος. Λόγω της λογοκρισίας που δέχτηκε το τραγούδι, προκειμένου να επιτραπεί η κυκλοφορία του δύο στίχοι αναγκάστηκαν να αλλάξουν, κάτι σύνηθες για την εποχή. Ο ένας στίχος «κι όχι να ζεις μ' αυτή τη συμμορία» έγινε «κομπανία» γιατί θεωρείτο ότι αναφερόταν υποτιμητικά στους χουντικούς. Ο δεύτερος στίχος «και ξημερώνοντας Παρασκευή» έγινε «μέρα κακή», διότι η μέρα του πραξικοπήματος ήταν Παρασκευή, όπως και η μέρα που δολοφονήθηκε ο πολιτικός Γρηγόρης Λαμπράκης.

Κάποιοι στίχοι αναφέρονται στον Γιώργο Σεφέρη του οποίου ο θάνατος (1971) ήταν αφορμή για την συγγραφή του τραγουδιού, με την κηδεία του να γίνεται μία από τις λίγες διαμαρτυρίες κατά της Χούντας. Στην πρώτη στροφή ο στίχος ''τ’ αλφαβητάρι πάνω στο τριφύλλι σου μάθαινε το αύριο και το χτες'' υπονοεί το ποίημα του Σεφέρη ''το αλφαβητάρι των άστρων''. Στη δεύτερη στροφή ο στίχος ''Τ' αηδόνια σε χτικιάσανε στην Τροία που στράγγιξες χαμένα μια γενιά, καλύτερα να σ έλεγαν Μαρία'' αναφέρεται στην (ωραία) Ελένη (της Τροίας) από το ομώνυμο ποίημα του. Βέβαια στη συνέχεια (''και να 'σουν ράφτρα μέσ' στην Κοκκινιά κι όχι να ζεις μ αυτή την κομπανία και να μην ξέρεις τ άστρο του φονιά'') ο ποιητής αναφερόμενος πιθανόν σε όσους υποστήριξαν την χούντα για οικονομικά οφέλη, θεωρεί καλύτερο το να είναι φτωχοί μιας ''λαικής'' περιοχής παρά να ''πουληθούν'' για το χρήμα. Στην πέμπτη στροφή ο στίχος ''πώς το 'φεραν η μοίρα και τα χρόνια να μην ακούσεις έναν ποιητή'' αναφέρεται στον ίδιο τον Σεφέρη. Η έκτη στροφή ''Του κόσμου ποιος το λύνει το κουβάρι, ποιος είναι καπετάνιος στα βουνά, ποιος δίνει την αγάπη και τη χάρη και στις μυρτιές του Άδη σεργιανά, μαλαματένια λόγια στο χορτάρι ποιος βρίσκει για την άλλη τη γενιά'' αναφέρεται ολόκληρη επίσης στον ίδιο. Ο Ελευθερίου, που τον θεωρεί υπέροχο άνθρωπο και ποιητή (εξ άλλου θεωρείται ένας από τους τρεις σημαντικότερους Έλληνες ποιητές του περασμένου αιώνα), αναρωτιέται τώρα που πέθανε ποιος θα γράφει με αλήθειες την ιστορία των επόμενων γενιών, τι θα τους αφηγούνται, τι μέλλον θα έχουν και ποιος θα τον αντικαταστήσει συνεχίζοντας το έργο του ώστε να φροντίσει, παλεύοντας, για αυτό το μέλλον.

Ο Ελευθερίου προτίμησε να μην αναφερθεί ευθέως στη χούντα αλλά εμμέσως. Αναλυτικά, οι στίχοι 3-5 αναφέρονται σε διωγμούς χωρίς να επισημάνει ποιοι τους οργάνωναν. Στην έβδομη στροφή αναφέρει την Παρασκευή χωρίς να εξηγεί ποια, εννοώντας τις 21/4/67 που έγινε το πραξικόπημα και τις 27/5/63 που δολοφονήθηκε ο Λαμπράκης. Έπειτα, με το ''κλουβί'' στον στίχο ''τοξότες φάλαγγες και λεγεώνες με πήραν και με βάλαν σε κλουβί'' εννοεί την σκλαβιά. Στο τέλος της στροφής ο στίχος ''και στα υπόγεια ζάρια τους αιώνες παιχνίδι παίζουν οι αργυραμοιβοί'' δεν είναι ξεκάθαρο σε ποιους αναφέρεται, η επικρατέστερη εκδοχή όμως είναι ότι εννοεί ξένες και εγχώριες δυνάμεις που τάχθηκαν υπέρ ή κατά της χούντας λόγω προσωπικών συμφερόντων. Όλη η όγδοη και τελευταία στροφή αναφέρεται στον χαρακτήρα και στο μέλλον του ποιητή (''Ζητούσα τα μεγάλα τα κυνήγια κι όπως δεν ήμουν μάγκας και νταής, περνούσα τα δικά σου δικαστήρια αφού στον Άδη μέσα θα με βρεις, να με δικάσεις πάλι με μαρτύρια και σαν κακούργο να με τιμωρείς''). Θεωρεί ότι στο μέλλον η επόμενη γενιά θα τον τιμωρεί λέγοντας τον κακούργο διότι αυτό θα διδαχτούν ότι ήταν. Αναφέρει ότι ήθελε ''μεγάλα κυνήγια'' δηλαδή την αλλαγή στην εξουσία αλλά δεν ήταν τόσο ''δυνατός'' ώστε να την φέρει. Άρα το όνομα του θα βρίσκεται για πάντα στην ''κακή'' πλευρά της ιστορίας (Άδη) μιας και είναι καταδικασμένος να τον θυμούνται όλοι ως κάποιον που δεν μπόρεσε να αντισταθεί.

Το τραγούδι παρόλο που φέτος κλείνει 51 χρόνια από την δημιουργία και 48 από την κυκλοφορία του, λόγω της μεγάλης του φήμης έχει πολλές διασκευές και ερμηνείες, τραγουδιέται συχνά σε συναυλίες, με τους ακροατές να το γνωρίζουν, να το τραγουδούν και να ξεσηκώνονται κάθε φορά. Μάλιστα πλέον σε κάποιες επανεκτελέσεις ακούγονται οι αρχικοί, αυθεντικοί στίχοι προ - λογοκρισίας.

Μία από τις πιο διαδεδομένες ερμηνείες είναι του Βασίλη Παπακωνσταντίνου στην οποία ο ερμηνευτής διατηρεί το παλιό, έντεχνο ύφος του τραγουδιού, με την ομαδική επανεκτέλεση του να έχει 2,1 εκατομμύρια προβολές στο Youtube.

Μία ακόμη διαδεδομένη ερμηνεία και ειδικά στη νεολαία είναι του Γιάννη Χαρούλη, στην οποία ερμηνεύει με πιο σύγχρονους ρυθμούς "παντρεύοντας" έντεχνο με ροκ. Η επίσημη επανεκτέλεση του που είναι από συναυλία βρίσκεται στο κανάλι του στο Youtube και έχει 308 χιλιάδες προβολές.

Για την ιστορία, η εκτέλεση του τραγουδιού με τις περισσότερες προβολές στο Youtube είναι επίσης από συναυλία του Χαρούλη με 12,2 εκατομμύρια προβολές!

Το τραγούδι αφορά τη χρονική περίοδο στην οποία γράφτηκε αλλά απευθύνεται σε κάθε χρονική περίοδο που στην Ελλάδα υπήρχε πόλεμος, κατοχή, δικτατορία, αναταραχή. Θυμίζει κάθε γεγονός χάρη στο οποίο οι Έλληνες διαχωριστήκαμε και διχαστήκαμε, προκαλώντας ρήξεις στις διαπροσωπικές σχέσεις και στην επικοινωνία μας, χάνοντας το ''δέσιμο'' μας ως λαός και έθνος, πλήττοντας έτσι τις αρχές και τα ειδανικά που με κόπο προσπάθησαν να μεταφέρουν οι πρόγονοι μας, οι προηγούμενες γενιές, σε εμάς, στις νέες γενιές. Αρχές που δε θα θυμόμαστε για να τις μεταφέρουμε κι εμείς στους δικούς μας απογόνους, στις επόμενες γενιές, γιατί ως τότε θα έχουμε χάσει και ξεχάσει την ταυτότητα μας ως έθνος και λαός, λόγω του διαχωρισμού και διχασμού μας. 51 χρόνια μετά τη δημιουργία του τραγουδιού παραμένει επίκαιρο και διαχρονικό, δυστυχώς... Γιατί οι στίχοι παρουσιάζουν μια σκοτεινή πλευρά της Ελλάδας με προβλήματα που αντιμετώπιζε όχι μόνο σε κάθε πόλεμο αλλά και σε κάθε περίοδο που καταστραφόταν κοινωνικά, πολιτικά, οικονομικά, μετά από απανωτά λάθη των ανθρώπων της.

Η Ελλάδα των ''μαλαματένιων λόγιων'' λοιπόν όπως βασανισμένη παρουσιάζεται στο ποίημα, παραμένει βασανισμένη, με πολλά από εκείνα τα προβλήματα να υφίστανται μέχρι σήμερα. Που δεν λύνονται ξαφνικά ούτε ατομικά, αλλά σταδιακά και μαζικά. Όπως προφανώς, η ανεργία, η φτώχεια, η οικονομική κρίση που υφιστάται ο λαός ανά την υφήλιο, ο πρόσφατος πόλεμος Ρωσίας - Ουκρανίας και κάθε άλλος, αφού βιώνουμε ακόμη και στις μέρες μας τις τραγικές συνέπειες των πολέμων που εκτός από ανθρώπινες απώλειες προκαλούν δυσχέρειες σε κάθε τομέα, οικονομία, πολιτική, κοινωνία. Αν δεν είναι ο πόλεμος αιτία και αποτέλεσμα διχασμού και διαχωρισμού, τότε τι είναι; Παρόλο που ''είναι όταν αλληλοσκοτώνονται άνθρωποι που δεν γνωρίζονται μεταξύ τους, επειδή κάποιοι άλλοι, που γνωρίζονται καλά μεταξύ τους, δεν κατάφεραν να συνεννοηθούν'' (Πωλ Βαλερύ, Ποιητής).

Τα προβλήματα είναι πολλά και μόνιμα που για να βρούμε λύσεις δεν πρέπει μόνο να συνειδητοποιήσουμε ποια είναι αλλά να αποδεχτούμε την πηγή τους... που δεν είναι άλλη από την συνήθεια του ανθρώπου να διαχωρίζεται και να διχάζεται με τον συνάνθρωπο του για τις απόψεις τους, να μπαίνουν σε ''αντίπαλα στρατόπεδα'' εν τέλει για κάτι που μπορεί να μην έχει αξία. Κι όμως, για κάτι χωρίς αξία ερχόμαστε άδικα σε ρήξη με συνανθρώπους μας κάνοντας τον τόπο μας ''εμπόλεμη ζώνη''. Δεν θα γίνει καλύτερη η κοινωνία με το να διαχωριστούμε και να διχαστούμε, αυτό που μπορεί να πάθει είναι να πλήξει, να έρθουν κι άλλοι εμφύλιοι, κι άλλοι κατακτητές βρίσκοντας ευκαιρία με την εξαθλίωση μας που προκαλέσαμε οι ίδιοι σε εμάς και κανένας άλλος. Κι εκεί, κι άλλη φτώχεια, ανεργία, πείνα, εξαθλίωση... και οι πρόγονοι μας να μας βλέπουν από ψηλά χωρίς να καμαρώνουν πλέον, και όσους θυσιάστηκαν για την ελευθερία και την ενότητα μας να αναρωτιούνται γιατί και για ποιον άξιζε η θυσία τους τελικά...

Ο λόγος που αυτό το ποίημα παραμένει, και θα παραμείνει για πάντα επίκαιρο και διαχρονικό, είναι επειδή αντικατοπτρίζει επακριβώς την ανάγκη του ανθρώπου για ελευθερία, την μεγίστη των αρετών, την οποία όμως δύσκολα μπορεί να αποκτήσει, γιατί ξεχνά την ιστορία, τις αρχές και τα ειδανικά του.

Τελικά, μόνο αν ο άνθρωπος σύντομα ''ξυπνήσει'' και σώσει ό,τι σώζεται, ίσως καταφέρει να σώσει τη γενιά του και την άλλη τη γενιά!

Αλλά αν μείνει προσκολλημένος στο να διχάζεται και να διαχωρίζεται χάνοντας την ταυτότητα, το έθνος, την ιστορία, τον πολιτισμό του,

τότε μαλαματένια λόγια στο χορτάρι, ίσως να μην βρει ποτέ για την άλλη τη γενιά... 

Πηγές:

https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%9C%CE%B1%CE%BB%CE%B1%CE%BC%CE%B1%CF%84%CE%AD%CE%BD%CE%B9%CE%B1_%CE%9B%CF%8C%CE%B3%CE%B9%CE%B1

https://stixoi.info/stixoi.php?info=Albums&act=details&album_id=427

https://tetradia.blogspot.com/2016/03/Manos-ELeutheriou-Malamatenia-logia.html?m=1

http://andreaskandreou.blogspot.com/2020/05/blog-post_26.html

https://dimartblog.com/2018/06/24/malamatenia-logia-3/